Nhiều sinh viên Việt Nam phải “tái đào tạo” sau khi tốt nghiệp – Lỗ hổng từ trường học đến doanh nghiệp

1. Khi “bằng giỏi” không còn là tấm vé thông hành

 “Em ra trường loại giỏi, nhưng khi vào công ty, sếp giao soạn email báo cáo cho khách hàng mà em không biết bắt đầu từ đâu...”

— chia sẻ của H., cử nhân kinh tế, Hà Nội.

Đây là tình huống không hiếm gặp. Nhiều nhà tuyển dụng thừa nhận rằng 80% sinh viên mới ra trường cần đào tạo lại ít nhất 3 tháng trước khi có thể làm việc hiệu quả.

Những thiếu hụt phổ biến nhất gồm:

Kỹ năng giao tiếp chuyên nghiệp (viết email, thuyết trình, làm việc nhóm).

Kỹ năng xử lý tình huống thực tế và ra quyết định nhanh.

Kỹ năng sử dụng công cụ công nghệ (Excel, phần mềm quản lý, hệ thống CRM…).

Thói quen nghề nghiệp cơ bản: đúng giờ, kỷ luật, khả năng tự học.

Vấn đề nằm ở chỗ, chương trình đại học Việt Nam vẫn chủ yếu tập trung vào lý thuyết và thi cử, trong khi doanh nghiệp cần năng lực thực thi. Một sinh viên có thể thuộc lòng khái niệm “chuỗi cung ứng”, nhưng lại lúng túng khi được giao xử lý dữ liệu tồn kho thực tế.

2. Tại sao sinh viên phải “tái đào tạo”?

2.1. Mất phương hướng nghề nghiệp từ sớm

Phần lớn sinh viên chỉ bắt đầu suy nghĩ nghiêm túc về nghề nghiệp vào năm cuối, khi sắp tốt nghiệp. Trong 3 năm đầu đại học, nhiều người chỉ tập trung học qua môn, ít va chạm thực tế, ít tham gia hoạt động nghề nghiệp.

Đến khi ra trường, họ không có kinh nghiệm thực tế, không hiểu rõ doanh nghiệp hoạt động thế nào – dẫn đến “sốc nghề”. Không ít bạn chọn ngành vì “nghe hot”, hoặc vì “cha mẹ định hướng”, chứ không dựa trên năng lực và đam mê thực sự.

2.2. Giáo dục đại học nặng lý thuyết

Theo khảo sát của Bộ GD&ĐT năm 2024, hơn 60% sinh viên đánh giá chương trình học chưa sát với nhu cầu doanh nghiệp. Nhiều môn học vẫn nặng về “đọc – chép”, kiểm tra lý thuyết, ít thảo luận tình huống hoặc thực hành.

Các buổi thực tập thường mang tính hình thức: “điểm danh, chụp ảnh, làm báo cáo”, thay vì được tham gia công việc thật.

2.3. Doanh nghiệp “khó tính” hơn trước

Thị trường lao động thay đổi quá nhanh. Công nghệ mới, tự động hóa, AI và thương mại số khiến doanh nghiệp cần nhân sự đa năng, linh hoạt và có kỹ năng mềm tốt.

Trong khi đó, sinh viên vừa ra trường lại thiếu các phẩm chất đó — khiến doanh nghiệp phải đầu tư lại vào đào tạo nội bộ hoặc tìm ứng viên đã có kinh nghiệm

3. Hậu quả của “tái đào tạo”

Hiện tượng này không chỉ ảnh hưởng đến người học, mà còn tác động tiêu cực đến năng suất lao động và chi phí xã hội.

3.1. Với sinh viên: mất thời gian, tiền bạc và cơ hội

Một năm “tái đào tạo” có thể khiến sinh viên mất đi hàng chục triệu đồng chi phí học lại hoặc sinh hoạt phí khi thực tập không lương.

Quan trọng hơn, họ bị chậm chân so với bạn bè đã có việc ổn định – mất lợi thế cạnh tranh trong giai đoạn đầu của sự nghiệp.

3.2. Với doanh nghiệp: tốn chi phí và nguồn lực

Theo báo cáo của VietnamWorks, trung bình mỗi nhân viên mới cần từ 3–6 tháng để đạt hiệu suất 80% so với người có kinh nghiệm. Nếu doanh nghiệp phải liên tục “đào tạo lại”, chi phí nhân sự sẽ đội lên đáng kể.

3.3. Với xã hội: chất lượng lao động không tương xứng với bằng cấp

Việt Nam có hơn 1 triệu sinh viên tốt nghiệp mỗi năm, nhưng tỉ lệ thất nghiệp trong nhóm cử nhân luôn cao hơn mức trung bình. Điều này phản ánh nghịch lý: nhiều người có bằng cấp nhưng không có năng lực thực hành tương xứng.

4. Nguyên nhân sâu xa – “đứt gãy” giữa trường và thị trường

4.1. Trường đại học thiếu liên kết với doanh nghiệp

Ở các quốc gia phát triển, sinh viên thường phải tham gia chương trình thực tập bắt buộc, có sự phối hợp giữa nhà trường và doanh nghiệp.

Trong khi ở Việt Nam, số lượng sinh viên quá lớn, trường thiếu đối tác doanh nghiệp, nên phần lớn chỉ thực tập ngắn hạn hoặc làm báo cáo hình thức.

4.2. Thiếu hệ thống hướng nghiệp chuyên nghiệp

Hầu hết các trường đại học chưa có trung tâm tư vấn nghề nghiệp hiệu quả. Sinh viên không được hướng dẫn cách khám phá năng lực bản thân, kỹ năng tìm việc, hoặc hiểu biết về xu hướng thị trường lao động

4.3. Phụ huynh và xã hội vẫn nặng tâm lý “đại học = thành công”

Tư duy “phải có bằng đại học” khiến nhiều học sinh chọn sai ngành, sai nghề. Trong khi đó, các hướng đi khác như học nghề, cao đẳng, trung cấp – vốn có cơ hội việc làm nhanh hơn – lại ít được khuyến khích.

5. Giải pháp để không phải “tái đào tạo” sau tốt nghiệp

5.1. Sinh viên cần chủ động hơn

Học song song kỹ năng mềm: giao tiếp, tin học, thuyết trình, tư duy phản biện.

Tham gia hoạt động thực tế: câu lạc bộ, tình nguyện, dự án startup, làm thêm bán thời gian trong ngành học.

Tự tìm cơ hội thực tập thật sự, dù chỉ là công việc nhỏ – vì kinh nghiệm thực tế luôn quý hơn điểm số.

Định hướng nghề nghiệp sớm, tìm hiểu thị trường và chọn mục tiêu phát triển cụ thể.

5.2. Nhà trường cần đổi mới mạnh mẽ

Thiết kế chương trình học theo mô hình năng lực (competency-based learning), tập trung vào việc sinh viên làm được gì thay vì biết gì.

Hợp tác với doanh nghiệp để đưa các tình huống thực tế, dự án thật vào môn học.

Đầu tư mạnh cho trung tâm hướng nghiệp và việc làm, kết nối sinh viên với nhà tuyển dụng.

Mời chuyên gia doanh nghiệp tham gia giảng dạy, để cập nhật xu hướng và yêu cầu thực tế.

5.3. Doanh nghiệp cần chia sẻ trách nhiệm đào tạo

Xây dựng chương trình “internship thật” – sinh viên được làm việc, được hướng dẫn, có lộ trình rõ ràng.

Tăng cường liên kết với trường đại học để “đặt hàng nhân lực”.

Tham gia xây dựng chương trình đào tạo thực tế, hỗ trợ học bổng, huấn luyện nghề.

5.4. Nhà nước và xã hội

Cần có chính sách khuyến khích hợp tác giáo dục – doanh nghiệp, hỗ trợ tài chính cho sinh viên tham gia thực tập chất lượng cao.

Đẩy mạnh tuyên truyền để thay đổi tư duy “đại học là con đường duy nhất”.

6. Câu chuyện điển hình – Khi sinh viên biết “tự tái đào tạo” đúng cách

Nguyễn Thảo, cựu sinh viên ngành Marketing, chia sẻ:

> “Em từng ra trường mà chẳng xin được việc. Sau đó, em tự học thêm kỹ năng chạy quảng cáo và tham gia khóa học content thực chiến 3 tháng. Đến giờ, em đã có việc làm ổn định và thu nhập tốt hơn cả bạn bè cùng lớp.”

Trường hợp như Thảo không hiếm – cho thấy rằng “tái đào tạo” không hẳn tiêu cực, nếu đó là sự chủ động phát triển bản thân. Vấn đề là chúng ta phải học lại do bị tụt hậu, hay học thêm để đi trước thời đại.

7. Kết luận

Khoảng cách giữa giảng đường và thị trường lao động vẫn là bài toán nan giải. Khi doanh nghiệp yêu cầu nhân lực “vào việc ngay”, còn nhà trường vẫn đào tạo theo giáo trình cũ, thì “tái đào tạo” là điều tất yếu.

Tuy nhiên, thay vì đổ lỗi, cả ba bên – sinh viên, nhà trường và doanh nghiệp – cần nhìn nhận trách nhiệm của mình:

Sinh viên cần chủ động học, chủ động thích ứng.

Trường cần cập nhật, kết nối và đào tạo năng lực thực tế.

Doanh nghiệp cần mở rộng cánh cửa thực tập và đào tạo sớm.

Chỉ khi đó, tấm bằng đại học mới thật sự là “tấm vé vào nghề”, thay vì chỉ là một chứng chỉ trên giấy.